سیره فاطمی و رسالت سینما در تحکیم بنیان خانواده
یک کارگردان سینما و تلویزیون، با اشاره به ظرفیت غنی سیره حضرت فاطمه زهرا(س) برای تولید آثار نمایشی، بر نقش سینما در تحکیم بنیان خانواده تأکید کرد و گفت: می‌توان بدون بازنمایی مستقیم شخصیت حضرت زهرا(س)، آموزه‌های فاطمی را در قالب داستان‌های معاصر و با محوریت خانواده به تصویر کشید؛ زیرا خانواده مهم‌ترین نهاد اجتماعی است و ارزش‌های اخلاقی از همین محیط به جامعه منتقل می‌شود.
حمید بهمنی، کارگردان سینما و تلویزیون در گفت‌وگو با ایکنا با بیان اینکه سیره حضرت فاطمه زهرا(س) یکی از غنی‌ترین ظرفیت‌های فرهنگی و تربیتی برای تولید آثار نمایشی است، اظهار کرد: پرداختن به شخصیت و زندگی حضرت زهرا(س) نباید صرفاً به مناسبت‌های مذهبی یا بازنمایی چند مقطع تاریخی از زندگی ایشان محدود شود. سیره فاطمی مجموعه‌ای از آموزه‌های عمیق انسانی، اخلاقی، اجتماعی و خانوادگی را در خود جای داده است که می‌تواند مبنای تولید آثار سینمایی و تلویزیونی قرار گیرد. باید این حقیقت را بپذیریم که سینما و تلویزیون در شکل‌دهی به نگرش عمومی جامعه نقش مهمی دارند و اگر قرار است سبک زندگی ایرانی اسلامی در جامعه تقویت شود، یکی از مسیرهای مؤثر آن بهره‌گیری از الگوهای اصیل دینی در تولیدات نمایشی است.
وی افزود: حضرت فاطمه زهرا(س) تنها یک شخصیت تاریخی متعلق به قرن نخست هجری نیستند که بخواهیم درباره ایشان صرفاً اطلاعات تاریخی ارائه کنیم. ایشان الگویی زنده برای تمام دوره‌ها و نسل‌ها هستند. وقتی از سیره فاطمی سخن می‌گوییم، درباره مفاهیمی مانند مسئولیت‌پذیری، همسرداری، تربیت فرزند، احترام متقابل، دفاع از حق، کرامت انسانی، عفاف، ساده‌زیستی و حضور مسئولانه در جامعه صحبت می‌کنیم. این مفاهیم محدود به یک گروه یا سن خاص نیستند و هر فردی در هر موقعیت اجتماعی می‌تواند از آنها بهره ببرد. بنابراین، سینما و تلویزیون باید به این ظرفیت توجه جدی داشته باشند و آن را به زبان هنر برای مخاطبان مختلف بازگو کنند.
سیره فاطمی؛ ظرفیتی فراتر از بازنمایی تاریخی
بهمنی با تأکید بر ضرورت فاصله گرفتن از نگاه صرفاً مناسبتی به شخصیت حضرت زهرا(س) بیان کرد: یکی از مشکلاتی که در پرداختن به موضوعات دینی در آثار نمایشی با آن مواجه هستیم، این است که گاهی تصور می‌کنیم برای ساخت یک اثر مذهبی باید حتماً به سراغ روایت مستقیم از زندگی شخصیت‌های مقدس برویم. در حالی که این تنها یک شیوه از پرداختن به چنین موضوعاتی است. ما می‌توانیم بدون آنکه مستقیماً وارد بازنمایی شخصیت حضرت فاطمه(س) شویم، مفاهیم و آموزه‌های برگرفته از سیره ایشان را در قالب داستان‌های معاصر به تصویر بکشیم. اتفاقاً این شیوه می‌تواند ارتباط گسترده‌تری با مخاطب امروز برقرار کند؛ زیرا بیننده در شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی، مسائل زندگی خودش را مشاهده می‌کند. برای مثال، می‌توان داستان خانواده‌ای را روایت کرد که اعضای آن به دلیل ضعف در گفت‌وگو، نبود تفاهم و بی‌توجهی به مسئولیت‌های متقابل، با مشکلات جدی روبه‌رو شده‌اند. در چنین داستانی می‌توان نشان داد که چگونه احترام، گذشت، محبت، همدلی و توجه به حقوق دیگران می‌تواند روابط خانوادگی را ترمیم کند. اینها همان ارزش‌هایی هستند که در سیره حضرت زهرا(س) جلوه روشنی دارند. لازم نیست در تمام لحظات چنین اثری نامی از یک شخصیت دینی برده شود؛ مهم این است که مخاطب با مشاهده رفتار شخصیت‌ها، به اهمیت آن ارزش‌ها پی ببرد.
وی تصریح کرد: البته ساخت آثار تاریخی درباره زندگی حضرت زهرا(س) نیز ضرورت دارد و نباید از این حوزه غفلت کنیم. نسل جوان باید با ابعاد مختلف زندگی و جایگاه تاریخی ایشان آشنا شود. اما در کنار این آثار، لازم است تولیدات نمایشی معاصر نیز داشته باشیم که مفاهیم فاطمی را در زندگی روزمره مردم جاری کنند. اگر تمام فعالیت ما به ساخت چند برنامه مناسبتی در ایام فاطمیه محدود شود، بخش بزرگی از ظرفیت فرهنگی این موضوع را نادیده گرفته‌ایم. سیره فاطمی باید به یک جریان مستمر در تولیدات نمایشی تبدیل شود؛ جریانی که در طول سال و در قالب‌های مختلف سینمایی، تلویزیونی و حتی آثار کوتاه و سریالی حضور داشته باشد.
خانواده، نخستین بستر ترویج سبک زندگی فاطمی
کارگردان فیلم «گلوگاه شیطان» با اشاره به نقش سیره حضرت زهرا(س) در تحکیم بنیان خانواده گفت: خانواده مهم‌ترین نهاد اجتماعی است و بسیاری از مسائل فرهنگی و اخلاقی جامعه از همین محیط شکل می‌گیرد. اگر در خانواده محبت، احترام، مسئولیت‌پذیری و اعتماد وجود داشته باشد، فرزندان نیز در چنین فضایی رشد می‌کنند و این ارزش‌ها را به محیط اجتماعی خود انتقال می‌دهند. سیره حضرت زهرا(س) در این زمینه می‌تواند الگوی بسیار روشنی باشد. زندگی ایشان در کنار امیرالمؤمنین علی(ع) و شیوه تعامل با فرزندان، مجموعه‌ای از آموزه‌های ارزشمند درباره روابط خانوادگی را پیش روی ما قرار می‌دهد. وقتی از سبک زندگی فاطمی صحبت می‌کنیم، نباید آن را تنها به رفتار زنان در خانواده محدود کنیم. این نگاه، ناقص و حتی نادرست است. سیره فاطمی برای مردان نیز پیام‌های روشنی دارد. احترام به همسر، مشارکت در مسئولیت‌های زندگی، توجه به نیازهای عاطفی اعضای خانواده و پرهیز از خودمحوری، موضوعاتی هستند که در شکل‌گیری یک خانواده سالم اهمیت دارند. اگر قرار است آثار نمایشی ما به ترویج این سبک زندگی کمک کنند، باید همه اعضای خانواده را مخاطب قرار دهند و مسئولیت هر یک را در ساختن یک محیط سالم به تصویر بکشند.
این کارگردان سینما و تلویزیون اظهار کرد: یکی از آسیب‌های روابط خانوادگی در جامعه امروز، کمرنگ شدن گفت‌وگو و جایگزین شدن آن با قضاوت، پرخاشگری و بی‌توجهی است. گاهی اعضای یک خانواده در یک خانه زندگی می‌کنند، اما از نظر عاطفی فاصله زیادی با یکدیگر دارند. سینما می‌تواند این مسئله را به شکلی هنرمندانه مطرح کند و نشان دهد که بازگشت به ارزش‌هایی مانند گذشت، مهربانی، احترام و مسئولیت‌پذیری چگونه می‌تواند این فاصله را کاهش دهد. خانواده‌ای که در آن اعضا برای یکدیگر ارزش قائل هستند، در برابر مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز مقاومت بیشتری خواهد داشت. ترویج سیره فاطمی موجب استحکام خانواده و بهبود روابط میان اعضای آن می‌شود؛ زیرا این سیره بر پایه محبت، کرامت، احترام و شناخت متقابل شکل گرفته است. اگر یک فیلم بتواند حتی در یک خانواده زمینه گفت‌وگویی تازه ایجاد کند یا نگاه یکی از اعضای آن را نسبت به مسئولیتش تغییر دهد، به بخشی از رسالت فرهنگی خود عمل کرده است. نباید تصور کنیم تأثیرگذاری یک اثر هنری حتماً باید با واکنش‌های گسترده اجتماعی همراه باشد. گاهی یک صحنه یا یک رفتار درست در یک فیلم، می‌تواند در ذهن مخاطب باقی بماند و در موقعیتی واقعی بر تصمیم او تأثیر بگذارد.
الگوی فاطمی برای همه نسل‌ها و اقشار جامعه
وی با تأکید بر اینکه مخاطب سیره فاطمی به گروه سنی یا قشر اجتماعی خاصی محدود نمی‌شود، گفت: یکی از ویژگی‌های برجسته زندگی حضرت زهرا(س)، جامعیت آموزه‌های ایشان است. کودک، نوجوان، جوان، زن، مرد، پدر و مادر، همگی می‌توانند متناسب با موقعیت و نیاز خود از این سیره بهره ببرند. به همین دلیل، تولیدکنندگان آثار نمایشی نباید تصور کنند که موضوعات مرتبط با حضرت زهرا(س) صرفاً برای مخاطبان مذهبی یا گروهی از بزرگسالان جذابیت دارد. مسئله اصلی، شیوه روایت و انتخاب زبان مناسب برای انتقال مفاهیم است. برای کودکان می‌توان از قالب‌های انیمیشن، فیلم‌های کوتاه و مجموعه‌های داستانی استفاده کرد. در این آثار باید مفاهیمی مانند مهربانی، راستگویی، کمک به دیگران، احترام به پدر و مادر و رعایت حقوق دوستان به زبان ساده مطرح شود. کودکان بیش از آنکه با سخنرانی و نصیحت ارتباط برقرار کنند، از طریق مشاهده رفتار شخصیت‌های داستانی یاد می‌گیرند. بنابراین، اگر قهرمان یک اثر کودکانه در موقعیتی دشوار قرار گیرد و با الگو گرفتن از ارزش‌های اخلاقی، تصمیم درستی اتخاذ کند، پیام اثر به شکل طبیعی به مخاطب منتقل خواهد شد.
بهمنی ادامه داد: در حوزه نوجوانان نیز باید به اقتضائات این گروه سنی توجه کنیم. نوجوان امروز با پرسش‌های فراوانی درباره هویت، استقلال، روابط اجتماعی و آینده خود روبه‌رو است. نمی‌توان برای او اثری ساخت که صرفاً مجموعه‌ای از توصیه‌های مستقیم باشد و انتظار داشت با آن ارتباط برقرار کند. باید شخصیت‌هایی خلق کنیم که مسائل واقعی نوجوانان را تجربه می‌کنند و در جریان داستان با انتخاب‌های اخلاقی و انسانی مواجه می‌شوند. سیره فاطمی می‌تواند در چنین آثاری به عنوان یک پشتوانه فکری و اخلاقی مورد استفاده قرار گیرد. برای جوانان نیز موضوعاتی مانند مسئولیت اجتماعی، انتخاب همسر، تشکیل خانواده، حفظ کرامت انسانی، مقابله با ظلم و دفاع از حق اهمیت دارد. در آثار مربوط به بزرگسالان می‌توان به مسائل عمیق‌تر خانوادگی، تربیت فرزند، روابط زوجین و مسئولیت‌های اجتماعی پرداخت. این تنوع نشان می‌دهد که سیره حضرت زهرا(س) قابلیت حضور در ژانرهای مختلف را دارد. یک فیلم اجتماعی، یک ملودرام خانوادگی، یک اثر تاریخی، یک مجموعه تلویزیونی یا حتی یک فیلم کودکانه می‌تواند از این منبع ارزشمند الهام بگیرد.
بهمنی با بیان اینکه نباید میان جذابیت هنری و محتوای دینی تقابل ایجاد کرد، اظهار کرد: گاهی این تصور وجود دارد که اگر اثری بخواهد پیام دینی داشته باشد، ناگزیر باید از جذابیت داستانی فاصله بگیرد. من چنین اعتقادی ندارم. سینما اساساً هنر روایت است و هر موضوعی، اگر با شناخت درست از مخاطب و تسلط بر اصول درام نوشته و ساخته شود، قابلیت تبدیل شدن به یک اثر جذاب را دارد. مسئله این است که فیلم‌ساز باید بداند چه می‌خواهد بگوید و چگونه باید آن را به مخاطب منتقل کند. پیام اخلاقی نباید جایگزین داستان شود، بلکه باید در بطن داستان و رفتار شخصیت‌ها شکل بگیرد.
بازآفرینی ارزش‌های فاطمی در زندگی امروز
کارگردان فیلم «آن مرد آمد» در ادامه درباره کارکرد پرداختن به سیره حضرت زهرا(س) در احیای سبک زندگی ایرانی اسلامی بیان کرد: سبک زندگی ایرانی اسلامی مجموعه‌ای از رفتارها، باورها و مناسبات فرهنگی است که در طول تاریخ با هویت دینی و ملی جامعه ما پیوند داشته است. متأسفانه در سال‌های اخیر، بخشی از این ارزش‌ها در زندگی روزمره کمرنگ شده‌اند. تغییر الگوهای ارتباطی، گسترش فردگرایی، تأثیر رسانه‌های جدید و فاصله گرفتن برخی خانواده‌ها از سنت‌های مثبت فرهنگی، ضرورت بازنگری در شیوه‌های ترویج ارزش‌های اصیل را دوچندان کرده است. در این میان، سیره حضرت زهرا(س) می‌تواند یکی از مهم‌ترین منابع برای بازشناسی و احیای این ارزش‌ها باشد. البته احیای سبک زندگی ایرانی اسلامی به معنای بازگشت ظاهری به گذشته نیست. نمی‌توانیم از مردم بخواهیم بدون توجه به شرایط امروز، تمام مناسبات اجتماعی و خانوادگی گذشته را تکرار کنند. باید ارزش‌های ماندگار را از شکل‌های تاریخی و متغیر زندگی تفکیک کنیم. صداقت، وفاداری، احترام به والدین، محبت میان اعضای خانواده، قناعت، کمک به نیازمندان و دفاع از حقوق دیگران ارزش‌هایی هستند که در هر دوره‌ای اهمیت دارند. هنر نمایشی باید این ارزش‌ها را با مسائل و شرایط زندگی معاصر پیوند دهد و نشان دهد که چگونه می‌توان در دنیای امروز نیز بر اساس آنها زندگی کرد.
این کارگردان ادامه داد: برای نمونه، مسئله ساده‌زیستی را در نظر گیرید. ساده‌زیستی به معنای محروم کردن خانواده از امکانات زندگی یا نادیده گرفتن نیازهای مادی نیست. منظور، پرهیز از تجمل‌گرایی، چشم‌وهم‌چشمی و گرفتار شدن در رقابت‌های بی‌پایان مادی است. امروز بسیاری از خانواده‌ها به دلیل مقایسه مداوم زندگی خود با دیگران، دچار فشارهای روحی و اقتصادی می‌شوند. یک اثر نمایشی می‌تواند این مسئله را در قالب یک داستان خانوادگی مطرح کند و نشان دهد که آرامش و محبت خانوادگی لزوماً با افزایش امکانات مادی به دست نمی‌آید. یکی دیگر از موضوعات مهم، حفظ کرامت انسان‌هاست. در سیره حضرت زهرا(س) توجه به نیازمندان و حمایت از افراد محروم جایگاه ویژه‌ای دارد. این آموزه می‌تواند مبنای تولید آثار اجتماعی قرار گیرد. می‌توانیم داستان افرادی را روایت کنیم که در شرایط دشوار، به جای بی‌تفاوتی نسبت به مشکلات دیگران، مسئولیت اجتماعی خود را می‌پذیرند. چنین روایتی به مخاطب یادآوری می‌کند که دینداری تنها در انجام برخی مناسک خلاصه نمی‌شود و رفتار انسان با دیگران نیز بخش مهمی از هویت دینی او را تشکیل می‌دهد.
بهمنی با اشاره به اهمیت عفاف و حیا در سیره فاطمی گفت: این مفاهیم نیز باید با شناخت دقیق و دور از برداشت‌های سطحی در آثار نمایشی مطرح شوند. عفاف و حیا صرفاً موضوعاتی مربوط به پوشش نیستند، بلکه با کرامت، شخصیت، نوع رفتار و احترام انسان به خود و دیگران ارتباط دارند. اگر قرار باشد این مفاهیم در سینما و تلویزیون ترویج شوند، باید آنها را در قالب موقعیت‌های واقعی و باورپذیر نشان دهیم. مخاطب باید ببیند که چگونه یک شخصیت با حفظ عزت نفس و رعایت حقوق دیگران می‌تواند در برابر فشارهای نادرست اجتماعی تصمیم گیرد.
ضرورت برنامه‌ریزی برای تولید آثار ماندگار
وی با اشاره به مسئولیت نهادهای فرهنگی و هنری در زمینه تولید آثار مرتبط با سیره فاطمی اظهار کرد: برای اینکه این موضوع به یک جریان مؤثر در سینما و تلویزیون تبدیل شود، نمی‌توان تنها به علاقه شخصی چند فیلم‌ساز اکتفا کرد. لازم است نهادهای فرهنگی، سازمان‌های متولی تولیدات نمایشی و مراکز حمایت از سینماگران، برنامه‌ای مشخص و بلندمدت داشته باشند. چنین برنامه‌ای باید از مرحله پژوهش و ایده‌پردازی آغاز شود و تا نگارش فیلمنامه، تولید و عرضه اثر ادامه پیدا کند. اگر حمایت‌ها صرفاً به مناسبت‌های خاص محدود باشند، نمی‌توان انتظار داشت آثار ماندگار و جریان‌ساز شکل بگیرند. نخستین گام، شناخت درست منابع تاریخی و روایی است. فیلم‌سازی که قصد دارد درباره حضرت زهرا(س) یا آموزه‌های برگرفته از زندگی ایشان اثر تولید کند، باید از مشاوره کارشناسان دینی، تاریخ‌پژوهان و متخصصان حوزه خانواده بهره ببرد. در عین حال، نباید تصور کنیم که حضور مشاور مذهبی به تنهایی کیفیت یک اثر را تضمین می‌کند. فیلمنامه باید از نظر ساختار دراماتیک، شخصیت‌پردازی، گفت‌وگو و تناسب با مخاطب نیز در سطح مطلوبی قرار داشته باشد. هنر و پژوهش باید در کنار یکدیگر حرکت کنند تا نتیجه کار نه دچار خطای محتوایی شود و نه از نظر سینمایی و تلویزیونی اثری کم‌رمق باشد.
بهمنی ادامه داد: یکی از موضوعاتی که باید به آن توجه کنیم، پرهیز از شعارزدگی است. مخاطب امروز با حجم گسترده‌ای از محصولات رسانه‌ای مواجه است و به‌خوبی می‌تواند تفاوت میان یک داستان واقعی و اثری را که صرفاً برای انتقال چند پیام مشخص ساخته شده است، تشخیص دهد. اگر شخصیت‌های یک فیلم دائماً درباره خوبی‌ها و بدی‌ها صحبت کنند، اما در رفتارشان نشانی از تحول و انتخاب اخلاقی نبینیم، اثرگذاری چندانی نخواهد داشت. باید اجازه دهیم ارزش‌ها از دل اتفاقات داستان بیرون بیایند. قهرمان داستان باید با یک مسئله واقعی روبه‌رو شود، برای حل آن تلاش کند و در این مسیر معنای یک ارزش اخلاقی را در عمل به نمایش گذارد.
وی با تأکید بر ضرورت تنوع ژانرها در تولیدات دینی بیان کرد: نباید تمام آثار مرتبط با سیره فاطمی را در یک قالب مشخص تولید کنیم. سینمای تاریخی، اجتماعی، خانوادگی، کودک و نوجوان و حتی گونه‌های معمایی و درام می‌توانند از این موضوعات بهره ببرند. هر ژانر ظرفیت خاص خود را دارد و باید متناسب با همان ظرفیت، داستان مناسبی طراحی شود. برای مثال، در یک مجموعه تلویزیونی خانوادگی می‌توان روابط میان والدین و فرزندان را محور قرار داد و در یک فیلم اجتماعی به مسئولیت‌پذیری و حمایت از افراد آسیب‌پذیر پرداخت. این تنوع باعث می‌شود پیام‌های برگرفته از سیره فاطمی در بخش‌های مختلف جامعه حضور پیدا کنند. تلویزیون به دلیل دسترسی گسترده و ارتباط مستمر با خانواده‌ها، ظرفیت ویژه‌ای برای ترویج چنین ارزش‌هایی دارد. مجموعه‌های نمایشی می‌توانند در قسمت‌های مختلف خود، مسائل مرتبط با روابط خانوادگی و اخلاق اجتماعی را مطرح کنند. سینما نیز می‌تواند با تمرکز بر روایت‌های عمیق‌تر و شخصیت‌محور، آثار ماندگاری خلق کند. البته در هر دو حوزه باید به کیفیت تولید، بازیگری، فیلمنامه و شناخت ذائقه مخاطب توجه داشت. نمی‌توان صرفاً با انتخاب یک موضوع ارزشمند، انتظار داشت محصول نهایی نیز موفق باشد.
بهمنی در پایان اظهار کرد: به اعتقاد من، پرداختن به سیره حضرت فاطمه زهرا(س) یک ضرورت فرهنگی و هنری است و نباید آن را به عنوان موضوعی محدود به مناسبت‌های مذهبی در نظر گرفت. جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به الگوهای قابل اعتماد برای تقویت خانواده، تربیت نسل جدید، گسترش اخلاق اجتماعی و بازسازی روابط انسانی نیاز دارد. سیره فاطمی می‌تواند در تمام این زمینه‌ها راهگشا باشد. سینما و تلویزیون نیز این امکان را دارند که این آموزه‌ها را از فضای کتاب‌ها و مباحث نظری به متن زندگی مردم بیاورند. هدف نهایی باید این باشد که مخاطب پس از تماشای یک اثر نمایشی، تنها اطلاعاتی درباره یک شخصیت دینی به دست نیاورد، بلکه نسبت به زندگی و رفتار خودش نیز تأمل کند. اگر پدر خانواده به مسئولیت خود در قبال همسر و فرزندان توجه بیشتری نشان دهد، اگر مادر در تربیت فرزندان از محبت و آگاهی بیشتری بهره ببرد، اگر فرزندان احترام و مسئولیت‌پذیری را در روابط خانوادگی جدی‌تر بگیرند و اگر افراد جامعه نسبت به مشکلات یکدیگر بی‌تفاوت نباشند، می‌توان گفت هنر توانسته است در ترویج سبک زندگی ایرانی اسلامی نقش‌آفرینی کند. سیره حضرت زهرا(س) ظرفیت آن را دارد که به چنین تحولی کمک کند و وظیفه ما هنرمندان این است که با زبان درست، روایت جذاب و شناخت نیازهای نسل امروز، این گنجینه ارزشمند را به مخاطبان منتقل کنیم.
انتهای پیام
